تشخیص آنفلوانزا و سرماخوردگی در پاییز

با آغاز فصول سرد سال به‌ویژه پاییز و زمستان، آمار ابتلا به بیماری‌های تنفسی ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد. این بیماری‌ها معمولاً با علائمی مشابه مانند تب، سرفه، گلودرد، گرفتگی بینی، بدن‌درد و خستگی بروز می‌کنند. ازآنجاکه تمایز بالینی دقیق بین انواع ویروس‌های تنفسی (گروه بزرگی که شامل ویروس سرماخوردگی، آنفلوانزا، ویروس سین‌سیشیال تنفسی، کروناویروس‌های فصلانه و غیره هستند) دشوار است، تشخیص دقیق به‌ویژه در بیماران در معرض خطر یا مواردی که درمان یا تصمیمات بالینی نیازمند تشخیص قطعی است، اهمیت ویژه‌ای دارد.

سرماخوردگی و آنفلوانزا

به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد. این بیماری‌ها معمولاً با علائمی مشابه مانند تب، سرفه، گلودرد، گرفتگی بینی، بدن‌درد و خستگی بروز می‌کنند. ازآنجاکه تمایز بالینی دقیق بین انواع ویروس‌های تنفسی (گروه بزرگی که شامل ویروس سرماخوردگی، آنفلوانزا، ویروس سین‌سیشیال تنفسی، کروناویروس‌های فصلانه و غیره هستند) دشوار است، تشخیص دقیق به‌ویژه در بیماران در معرض خطر یا مواردی که درمان یا تصمیمات بالینی نیازمند تشخیص قطعی است، اهمیت ویژه‌ای دارد.سرماخوردگی و آنفلوانزاسرماخوردگی (common cold) اصطلاحی کلی برای مجموعه‌ای از عفونت‌های ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی است که معمولاً توسط انواع رینوویروس‌ها، کروناویروس‌های غیرسارس (ویروس‌های فصلی)، آدنوویروس‌ها، ویروس پاراآنفلوانزا و غیره ایجاد می‌شود. این ویروس‌ها معمولاً باعث علائم خفیف‌تری نسبت به آنفلوانزا می‌شوند.آنفلوانزا (influenza) یک عفونت ویروسی دستگاه تنفسی است که عمدتاً توسط ویروس آنفلوانزا نوع A و B ایجاد می‌شود. این ویروس‌ها قادر به تکثیر عروقی سریع‌تری دارند و ممکن است باعث بیماری شدیدتری شوند؛ خصوصاً در افراد مسن، کودکان خردسال، بیماران مبتلا به بیماری زمینه‌ای یا سیستم ایمنی ضعیف.

تفاوت‌های بالینی و اهمیت تشخیص آزمایشگاهی

از نظر بالینی، آنفلوانزا معمولاً با شروع ناگهانی تب، درد عضلانی، سردرد شدیدتر و خستگی بیشتر همراه است. اما در موارد خفیف یا در افراد مسن، ممکن است علائم آنفلوانزا شبیه سرماخوردگی باشد. به همین دلیل، در بسیاری از مواقع، تشخیص بالینی صرف کافی نیست.تشخیص دقیق آزمایشگاهی در موارد زیر اهمیت دارد::•    در بیمارانی که در معرض عوارض شدید هستند (مثلاً مبتلایان به بیماری‌های مزمن، زنان باردار، افراد مسن)•    در بیمارانی که بستری هستند•    در شرایطی که درمان ضدویروس (مثل اوسلتامیویر، زانامیویر یا داروهای جدیدتر) مدنظر است•    در زمان همه‌گیری یا اپیدمی برای کنترل و رصد ویروس‌های در گردش•    در مواردی که تشخیص افتراقی با سایر عوامل عفونی (باکتریال یا ویروسی دیگر) مطرح باشد

روش‌های تشخیص آزمایشگاهی

روش‌های تشخیص ویروس‌های تنفسی را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد:

• تشخیص مستقیم ویروس (کشت ویروسی، آنتی‌ژن سریع)

• تشخیص مولکولی (RT-PCR، NAAT و نسخه‌های سریع آن)

•روش‌های ایمنی‌شناسی (سرولوژی)

•روش‌های نوظهور و تحقیقاتی

تشخیص مستقیم ویروس

کشت ویروسی به عنوان روش استاندارد طلایی برای شناسایی ویروس‌ها به شمار می‌رود. در این روش نمونه‌های تنفسی را در سلول‌های حساس (مثلاً سلول‌های آلوده شده) قرار می‌دهند تا ویروس تکثیر یابد و سپس آن را استقرار دهند.

مزایا:

• امکان رصد تغییرات ویروس، ویژگی‌های مقاومت دارویی و سویه‌یابی

•استفاده در مطالعات اپیدمیولوژیک

محدودیت‌ها:

• زمان‌بر بودن (چند روز تا یک هفته)

• نیاز به آزمایشگاه تخصصی و امکانات کشت ویروسی

• حساسیت پایین‌تر نسبت به روش‌های مولکولی (در برخی شرایط)

• عملاً برای تشخیص سریع بالینی قابل استفاده نیست

به همین دلیل، کشت بیشتر در زمینه‌های تحقیقاتی و اپیدمیولوژیک کاربرد دارد تا در تشخیص فوری بیماران.

تست آنتی‌ژن سریع (Rapid Antigen Test)

در این روش‌ها، آنتی‌ژن ویروس (مثلاً نوکلئوپروتئین آنفلوانزا) در نمونه تنفسی شناسایی می‌شود. این تست‌ها معمولاً به‌صورت کیت‌های سریع (lateral flow) هستند که نتیجه را در مدت کوتاهی (مثلاً ۱۰–۳۰ دقیقه) ارائه می‌دهند.

مزایا:

• سرعت بالا

• قابلیت اجرا در حالت نزدیک به بیمار

• هزینه کمتر نسبت به روش‌های مولکولی

محدودیت‌ها:

• حساسیت پایین‌تر نسبت به روش‌های مولکولی (مخصوصاً در موارد با بار ویروسی کم)

• احتمال نتایج منفی کاذب بیشتر

• فقط برای ویروس‌های شناخته شده و در گردش قابل استفاده

• نمی‌تواند سویه‌ی ویروس را تعیین کند

تست آنتی‌ژن سریع می‌تواند برای تشخیص سریع در مطب یا محیط بالینی مفید باشد، اما نتیجه منفی آن در بیماران با احتمال بالای آنفلوانزا نیازمند تأیید مولکولی است.

تشخیص مولکولی

تشخیص مولکولی به معنای شناسایی قطعات ژنومی ویروس (RNA در مورد ویروس آنفلوانزا) با استفاده از روش‌های حساس مانند RT-PCR و دیگر روش‌های NAAT (Nucleic Acid Amplification Test) است.روش RT-PCR یکی از استانداردهای طلایی در تشخیص ویروس‌های تنفسی است. در این روش، RNA ویروسی به DNA تبدیل می‌شود و سپس با پرایمرهای اختصاصی تکثیر و شناسایی می‌شود.

مزایا:

• حساسیت و ویژگی بسیار بالا

• توانایی تشخیص کمترین میزان ویروس (بازه تشخیصی وسیع)

• امکان تعیین سویه و زیرنوع در برخی کیت‌ها

•اطمینان بیشتر در موارد بحرانی

محدودیت‌ها:

• نیاز به تجهیزات پیشرفته و نیروی متخصص

• زمان پاسخ (چند ساعت تا نیم روز)

• هزینه نسبتاً بالا

• نیاز به نمونه‌برداری دقیق و حفظ شرایط نمونه

روش‌های مولکولی جدید (NAAT) تلاش کرده‌اند زمان پاسخ را کاهش داده و امکان اجرا در نزدیکی بیمار را فراهم کنند.

روش‌های ایمنی‌شناسی (سرولوژی)

سرولوژی به بررسی آنتی‌بادی‌های تولیدشده در بدن در پاسخ به عفونت ویروسی می‌پردازد. مثلا  IgM، IgG  و در مواردی IgA ضد ویروس آنفلوانزا.

مزایا:

• امکان تشخیص عفونت گذشته

• استفاده در مطالعات اپیدمیولوژیک و برآورد شیوع

• کاربرد کمتر در تشخیص فوری

محدودیت‌ها:

• تأخیر زمانی برای تولید آنتی‌بادی (معمولاً چند روز تا هفته‌ها)

• در مراحل اولیه بیماری ممکن است آنتی‌بادی قابل تشخیص نباشد

• نمی‌تواند به سرعت کمک کند در تصمیم درمانیبنابراین، سرولوژی بیشتر در مطالعات اپیدمیولوژی و تحقیقات استفاده می‌شود تا در تشخیص بالینی مستقیم بیماران.

چه آزمایش‌هایی و چه زمانی؟

1.  هنگام شروع علائم تنفسی شدید:

اگر بیمار به صورت سرپایی مراجعه کرده و وضعیت عمومی خوبی دارد و درمان ضدویروس برنامه‌ریزی نشده است، معمولاً تشخیص بالینی کافی است و نیازی به آزمایش نیست (به‌ویژه اگر بیماری خفیف باشد). اگر درمان ضدویروس مدنظر است (مثلاً در بیمارانی با خطر عوارض)، توصیه می‌شود از یک کیت مولکولی سریع (NAAT / RT-PCR ) استفاده شود. اگر امکانات مولکولی سریع در دسترس نباشد، می‌توان از تست آنتی‌ژن سریع استفاده کرد؛ اما نتیجه منفی آن باید با PCR تأیید شود.

2. در بیمارستان یا بیماران بستری:

در بیماران بستری با علائم شدید تنفسی، بهترین گزینه استفاده از روش مولکولی حساس (RT-PCR / NAAT سریع) است تا تشخیص سریع و دقیق صورت گیرد. اگر نمونه‌های فوقانی تنفسی منفی باشند اما احتمال عفونت ویروسی پایین نباشد، نمونه‌های دستگاه تنفسی تحتانی مانند خلط، آسپیراسیون تراشه یا مایع شستشوی برونکوآلوئولار (BAL) نیز قابل بررسی هستند (به ویژه در موارد پنومونی ویروسی)

3.  در زمان اوج فصلی و اپیدمی:

در زمان گردش زیاد ویروس آنفلوانزا، تشخیص سریع اهمیت بیشتری می‌یابد تا درمان مناسب سریع‌تر آغاز شود. در این شرایط، استفاده از تست مولکولی سریع یا آزمون سریع آنتی‌ژن به‌عنوان ابزار غربالگری ممکن است مفید باشد.

نتیجه‌گیری

با ورود به فصول سرد و افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های تنفسی ویروسی، تشخیص دقیق بین آنفلوانزا و سایر ویروس‌ها، به ویژه سرماخوردگی، اهمیت فراوان می‌یابد. در حالی که تشخیص بالینی برای بسیاری از بیماران کافی است، در مواردی که درمان ضدویروس مطرح است، یا در بیماران پرخطر و بستری، استفاده از آزمایش‌های تشخیصی دقیق حیاتی است. امروزه بهترین گزینه برای تشخیص سریع و دقیق، استفاده از روش‌های مولکولی سریع(NAAT ) است که هم سرعت بالایی دارند و هم حساسیت و ویژگی قابل قبول ارائه می‌دهند. اگر چنین امکاناتی در دسترس نباشند، آزمون سریع آنتی‌ژن می‌تواند به‌عنوان غربالگری اولیه استفاده شود، ولی باید در نظر داشت که منفی بودن آن به معنای رد بیماری نیست و در موارد مشکوک نیاز به تأیید موکول به RT-PCR دارد.