کولونوسکوپی؛ ضرورت مهم پس از ۴۵ سالگی

سرطان کولورکتال (CRC) یکی از شایع‌ترین سرطان‌های جهان و از مهم‌ترین علل مرگ‌ومیر قابل پیشگیری در بزرگسالان است. اغلب موارد این سرطان به‌صورت آهسته و تدریجی از پولیپ‌های خوش‌خیم روده آغاز می‌شوند و طی سال‌ها تبدیل به سرطان تهاجمی می‌گردند. نکته‌ی کلیدی اینجاست که اگر این پولیپ‌ها در مراحل اولیه کشف و برداشته شوند، تقریباً ۹۰٪ موارد سرطان کولورکتال قابل پیشگیری است.

کولونوسکوپی همچنان دقیق‌ترین، کامل‌ترین و قابل‌اعتمادترین روش غربالگری برای کشف زودهنگام پولیپ‌ها و سرطان کولون به شمار می‌رود. در سال‌های اخیر سازمان‌های بین‌المللی مانند US Preventive Services Task Force (USPSTF)، انجمن سرطان آمریکا  و NCI سن غربالگری را از ۵۰ سال به ۴۵ سال کاهش داده‌اند، زیرا شیوع سرطان کولورکتال در افراد جوان‌تر رو به افزایش است.

چرا سن غربالگری به ۴۵ سال کاهش یافت؟

مطالعات طی دهه اخیر نشان داده‌اند که بروز CRC در افراد ۴۰ تا ۵۰ سال افزایش یافته است. سبک زندگی مدرن (کم‌تحرکی، چاقی، فست‌فود، کمبود فیبر) نقش مهمی دارد. بسیاری از سرطان‌های تشخیص‌داده‌شده در زیر ۵۰ سال، در مراحل پیشرفته‌تر هستند بنابراین کاهش سن غربالگری به ۴۵ سال یک اقدام حیاتی برای تشخیص زودهنگام است.

کولونوسکوپی چیست و چگونه انجام می‌شود؟

کولونوسکوپی یک روش اندوسکوپیک است که طی آن پزشک یک لوله باریک و انعطاف‌پذیر مجهز به دوربین را از طریق مقعد وارد روده می‌کند و کل کولون و رکتوم را بررسی می‌کند.

کاربردهای کولونوسکوپی

• تشخیص پولیپ‌ها

• برداشتن پولیپ‌ها به‌صورت همزمان

• تشخیص سرطان

• بررسی خونریزی‌های گوارشی

• بررسی اسهال یا یبوست مزمن

• بررسی بیماری‌های التهابی روده (IBD)

انواع پولیپ

• آدنوماتوز (Adenoma): خطرناک‌ترین نوع؛ پتانسیل تبدیل به سرطان.

• سراتد (Serrated): می‌تواند طی مسیرهای مولکولی متفاوت منجر به سرطان شود.

• هایپرپلاستیک: معمولاً بی‌خطر.

تحقیقات نشان می‌دهد تبدیل پولیپ به سرطان حدود ۷ تا ۱۰ سال زمان می‌برد، پس اگر پولیپ‌ها قبل از این مرحله برداشته شوند، سرطان اساساً ایجاد نمی‌شود.

چه افرادی باید قبل از ۴۵ سال کولونوسکوپی شوند؟

کولونوسکوپی زودهنگام در شرایط زیر ضروری است:

1- سابقه خانوادگی

سرطان کولون در بستگان درجه اول و پولیپ‌های آدنوماتوز بزرگ در خانواده

شروع غربالگری: ۱۰ سال قبل از سن فرد مبتلا در خانواده یا از ۴۰ سالگی (هرکدام زودتر باشد)

2- بیماری‌های ژنتیکی

- سندرم لینچ

- FAP (Familial Adenomatous Polyposis)

 - MAP

این افراد حتی از ۲۰–۳۰ سالگی نیاز به کولونوسکوپی دوره‌ای دارند.

3- بیماری‌های التهابی روده (کولیت اولسراتیو و کولیت اولسراتیو)معمولاً از ۸–۱۰ سال پس از شروع بیماری غربالگری آغاز می‌شود.

علائم هشدار

اگر فردی هر سنی باشد اما علائم زیر را داشته باشد باید فوراً کولونوسکوپی شود:

• خون در مدفوع

• تغییر ناگهانی در اجابت مزاج

• کم‌خونی فقر آهن بدون علت

• کاهش وزن غیرقابل‌توجیه

• درد شکمی پایدار

• سابقه پولیپ 

علائم هشدار سرطان کولون که نباید نادیده گرفته شوند

• خونریزی مقعدی

• مدفوع باریک یا نواری

• احساس تخلیه ناقص

• ضعف یا خستگی شدید

• یبوست یا اسهال مداوم

• درد شکم

• نفخ و تغییر ناگهانی عادات روده‌ای

کولونوسکوپی چه مزایایی دارد؟

1- تشخیص همزمان + درمان

کولونوسکوپی تنها تستی است که می‌تواند پولیپ‌ها را در همان جلسه شناسایی و حذف کند و جلوی تبدیل آن‌ها به سرطان را بگیرد.

2- بیشترین حساسیت و دقت

دقت کولونوسکوپی در یافتن آدنوم‌ها ۹۵٪ است (به‌مراتب بالاتر از روش‌های غیرتهاجمی)

3- کاهش ۶۰ تا ۹۰ درصدی خطر سرطان

مطالعات نشان می‌دهد انجام کولونوسکوپی منظم شیوع CRC را تا ۸۹٪ کاهش می‌دهد و نرخ مرگ‌ومیر را به شکل چشمگیری پایین می‌آورد.

4- امکان نمونه‌برداری (Biopsy)

برای تشخیص قطعی بیماری‌های التهابی یا تومورهای شک‌برانگیز حیاتی است.

خطرات کولونوسکوپی چقدر است؟

در کل بسیار ایمن است؛ اما عوارض نادر عبارتند از:

• خونریزی (۰٫۱٪) معمولاً در پولیپ‌برداری

• سوراخ‌شدگی روده (۰٫۰۱٪)

• درد یا نفخ گذرا

• واکنش به داروی آرام‌بخش

بهترین زمان و فواصل تکرار کولونوسکوپی

گروه کم‌خطر: هر ۱۰ سال یک بار پس از ۴۵ سالگیگروه با ریسک متوسط رو به بالا: سابقه پولیپ آدنوماتوز هر ۳–۵ سال، پولیپ‌های متعدد یا پیشرفته هر ۱–۳ سال، بیماری‌های التهابی روده هر ۱–۲ سال و سابقه خانوادگی سرطان هر ۵ سال است.

نتیجه‌گیری

کولونوسکوپی یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین روش‌های غربالگری پزشکی است که با شناسایی و برداشتن پولیپ‌ها، می‌تواند از بروز سرطان کولورکتال در بسیاری از افراد جلوگیری کند. با توجه به افزایش شیوع سرطان در سنین پایین‌تر، انجام کولونوسکوپی از ۴۵ سالگی اقدامی حیاتی و ضروری به شمار می‌رود. افرادی که سابقه خانوادگی، بیماری‌های ژنتیکی، بیماری‌های التهابی روده یا علائم هشداردهنده دارند، باید حتی زودتر از ۴۵ سال کولونوسکوپی را انجام دهند. با وجود اینکه روش‌های جایگزین وجود دارد، اما هیچ‌کدام دقت، جامعیت و قابلیت درمان همزمان کولونوسکوپی را ندارند. آگاهی، پیشگیری و غربالگری منظم می‌تواند تا ۹۰٪ از سرطان‌های کولورکتال را قابل پیشگیری کند.